Recensie · Première: 13.6.1946

Pinokkio recensie: de houten pop die na tachtig jaar nog steeds laat huilen en griezelen

Sommige sprookjes wiegen je in slaap, andere schudden je wakker. Pinokkio doet allebei, en vraagt daar niet eerst toestemming voor. De houten pop van Disney komt tot leven in een nacht vol sterren, en vanaf dat moment bouwt de film er een moreel avonturenpark omheen waar ook de kijker van nu nog van opkijkt. Ik heb hem als volwassene opnieuw gezien, en eerlijk is eerlijk: deze film is veel dapperder, donkerder en mooier dan ik me herinnerde.

Filmgegevens

Een eenzame houtsnijder en een wens die uitkomt

Het uitgangspunt is zo eenvoudig als een kinderliedje. Geppetto, een eenzame oude houtsnijder, snijdt een pop die hij Pinokkio noemt. In een wonderbaarlijke nacht blaast een fee leven in het hout, en vanaf dat moment gaat het houten mannetje op weg naar het grootste avontuur dat een kind kan hebben: een echte jongen van vlees en bloed worden. Alleen is toverkracht daarvoor niet genoeg. Hij moet het verdienen, met moed, trouw en eerlijkheid.

En daar zit de draai die Pinokkio tot iets anders maakt dan een suikerzoet sprookje: onze held is ongelooflijk naïef. Hij stapelt de ene domme actie op de andere, en de film poetst dat niet weg. Pinokkio struikelt, vertrouwt de verkeerde mensen, maakt verkeerde keuzes, en de gevolgen zijn soms echt angstaanjagend. Juist daardoor voelt zijn verhaal echt. We kijken niet naar de zegetocht van een perfecte held, maar naar een kind dat aan den lijve leert wat goed en fout is.

Spoilers krijg je van mij niet, maar dit kan ik wel verklappen: wie het figuurtje alleen kent uit prentenboeken of reclames, zal verbaasd zijn hoe ver de film gaat om Pinokkio echt op de proef te stellen.

Japie Krekel, het geduldigste geweten ter wereld

Als er één personage met de show wegloopt, is het Japie Krekel (in het origineel Jiminy Cricket). Het wijze vriendje dat zich bij Pinokkio aansluit om hem te waarschuwen en bij te sturen, en dat telkens weer vergeefs. Cliff Edwards geeft hem in de originele versie een stem die zo warm, grappig en menselijk is dat de krekel bijna het kloppende hart van de film wordt. Hij is degene met wie de volwassen kijker zich identificeert: hij ziet de ellende aankomen, probeert er iets van te zeggen, en blijft toch trouw als het houten mannetje alles weer verpest.

Wat ik heerlijk vind: Japie is geen steriele, prekende betweter. Hij is ijdel, hij is moe, hij twijfelt zelf ook weleens, en daardoor hou je van hem. Voor kinderen is hij een vriend, voor ouders een beetje een spiegel. Zo voelt het nu eenmaal om iemand op te voeden die net op dat moment niet naar je wil luisteren.

Vergeet de rest van de cast niet. Christian Rub maakt van Geppetto een man die zo goedhartig en breekbaar is dat hij je al in de eerste scènes inpakt. Evelyn Venable is als de Blauwe Fee etherisch en geruststellend. En Dickie Jones treft als stem van Pinokkio precies die kinderlijke, nieuwsgierige en wat onbezonnen toon waardoor het figuurtje tegelijk irritant en ontroerend is.

Schurken die me nog steeds kippenvel bezorgen

Een van de grootste troeven van Pinokkio is de galerij aan schurken. Walter Catlett spreekt de gluiperige, opgeblazen Honest John in (voluit "Honest John" Worthington Foulfellow), de verleiding in eigen persoon: hij glimlacht, hij vleit, en ondertussen telt hij zijn winst al. Naast hem staat Gideon, wiens hik wordt verzorgd door niemand minder dan Mel Blanc, de legende onder de tekenfilmstemmen, die de meesten kennen van de Looney Tunes van Warner.

Charles Judels duikt zelfs twee keer op: hij is de stem van Stromboli én van de Koetsier, en beide figuren zijn zo dreigend dat jonge kijkers echt kunnen schrikken. Frankie Darro zet als Lampwick, het verkeerde gezelschap, die losse, stoere pubertoon neer waar een naïeve houten pop natuurlijk tegen opkijkt.

Wat me het meest aanspreekt: deze slechteriken zijn geen karikaturen. Ze zijn eng omdat ze geloofwaardig zijn. Precies het soort volwassenen en foute vrienden waar ouders hun kinderen altijd voor waarschuwen, en de film laat dat met verrassende openheid zien.

Zeven regisseurs, één sfeer: zo ziet handgetekende magie eruit

De aftiteling schrikt op het eerste gezicht af: Hamilton Luske, Ben Sharpsteen, T. Hee, Wilfred Jackson, Norman Ferguson, Jack Kinney en Bill Roberts staan allemaal als regisseur vermeld. Zeven namen voor een film van 88 minuten? Bij de vroege Disneyfilms was dat heel gewoon, verschillende onderdelen werden door verschillende regisseurs onder handen genomen. Het wonder is dat er geen rommelig lappendeken uit is voortgekomen. Pinokkio is één geheel, loopt soepel en houdt zijn sfeer van begin tot eind vast.

En het beeld is gewoonweg betoverend. De kleine details in Geppetto's werkplaats, de uit hout gesneden klokken en speeltjes, het spel van licht in de sterrennacht: elk frame voelt als een schilderij. Voor ogen die gewend zijn aan digitaal gladgestreken animatie valt extra op hoeveel handwerk en zorgvuldige details erin zitten. Het is geen overdrijving om Pinokkio een van de mooiste stukken traditionele animatie ooit te noemen.

Het tempo is natuurlijk anders dan dat van een moderne familiefilm. Soms blijft de film wat langer hangen bij een scène en laat hij beeld en muziek het werk doen. Ik genoot daar juist van, maar een kind dat aan snelle actie gewend is, wordt in eerste instantie misschien wat ongeduldig.

Waar grijpt hij je, en waar kan hij toch zwaar vallen?

Eerst wat werkt:

• Het beeld, dat zich nog altijd kan meten met de beste animatie.
• De stemmen en de muziek, waardoor de figuren echt leven en ademen.
• De morele inzet, die meer is dan praatjes: moed, trouw en eerlijkheid hebben hier echt een prijs.
• Japie Krekel, van wie je onmogelijk niet kunt houden.

En waarom hij van mij niet over de hele linie een tien krijgt: het verhaal is hier en daar episodisch en springt van avontuur naar avontuur, en de naïviteit van de hoofdpersoon wordt op een gegeven moment bijna ergerlijk. Dat is natuurlijk de bedoeling, maar als volwassene zit je af en toe met je handen in het haar: "Pinokkio, serieus?" Bovendien zijn sommige delen van de film echt donker en eng. Voor de allerkleinsten is het verstandig dat er een ouder naast zit en dat je er achteraf even over praat.

Toch zijn dat eerder eigenschappen dan fouten. Pinokkio komt uit een tijd waarin een sprookje nog eng durfde te zijn, en volgens mij is hij juist daarom zo diep in het geheugen van kijkers blijven hangen.

Waarom zou je hem vandaag nog gaan zitten kijken?

Niet voor niets geldt Pinokkio als een Disneyklassieker die je gezien moet hebben, en daar ben ik het volledig mee eens. Het is meer dan nostalgie. Het blijft actueel om te praten over hoeveel verleidingen er op kinderen afkomen, over luidruchtige, aantrekkelijke "vrienden" die niet altijd het beste met je voorhebben, en over het feit dat liegen gevolgen heeft. De film vertelt dat terwijl hij je vermaakt, aan het lachen maakt en op een paar momenten flink door elkaar schudt.

Voor een filmavond met het gezin is hij perfect, zeker als de ouder actief meekijkt. Daarna heb je meteen een mooie aanleiding voor een goed gesprek: waarom geloofde Pinokkio die slechte mensen? Wat had hij moeten doen? Wat zou Japie Krekel tegen hem gezegd hebben? Weinig films reiken je die vragen zo vanzelfsprekend aan.

En als volwassene loont het om hem ook eens in je eentje opnieuw te zien. Het is een andere ervaring dan als kind: je ziet meer van Geppetto's eenzaamheid, van de sluwheid van de schurken, en van hoeveel werk, liefde en kunst er in elke getekende beweging zit.

Voor wie raden we hem aan?

• Iets voor jou als: Gezinnen met kinderen die wel tegen een spannend momentje kunnen, liefhebbers van animatie en iedereen die wil zien hoe handgetekende Disneymagie eruitzag op haar hoogtepunt. Voor nostalgische volwassenen is een herziening eigenlijk verplicht.
• Sla hem liever over als: De allerkleinsten die snel bang worden, en kijkers die alleen moderne, snelle animatie vol grappen trekken. Voor hen kunnen het rustigere tempo en de donkere passages zwaar vallen.

Vind je dit leuk, bekijk dan ook: Sneeuwwitje en de zeven dwergen (1937), Fantasia (1940), Dumbo (1941), Bambi (1942), Assepoester (1950)

Veelgestelde vragen

Waar gaat Pinokkio over?

Een fee laat in een wonderbaarlijke nacht de houten pop van de eenzame houtsnijder Geppetto tot leven komen. Pinokkio moet moed, trouw en eerlijkheid leren om een echte jongen van vlees en bloed te worden, terwijl zijn wijze vriend Japie Krekel hem probeert te behoeden voor domme streken.

Hoe lang duurt Pinokkio?

De film duurt 88 minuten.

Wanneer draaide Pinokkio voor het eerst in de Nederlandse bioscoop?

Pinokkio ging in Nederland op 13 juni 1946 in première. Houd er rekening mee dat sommige scènes eng kunnen zijn, dus kijk met jonge kinderen het liefst samen.

Wie regisseerden Pinokkio?

De film werd geregisseerd door Hamilton Luske, Ben Sharpsteen, T. Hee, Wilfred Jackson, Norman Ferguson, Jack Kinney en Bill Roberts.

Wie spreken Pinokkio en Japie Krekel in?

In de originele versie is Dickie Jones de stem van Pinokkio en Cliff Edwards die van Japie Krekel (Jiminy Cricket).

Wat voor soort film is Pinokkio?

Een Amerikaanse animatiefilm voor het hele gezin met een flinke dosis fantasy, en een van de grote klassiekers van Walt Disney.

Is het nog steeds de moeite waard om de houten pop op je scherm tot leven te wekken?

Absoluut. Pinokkio is die zeldzame klassieker die niet waardevol is omdat hij oud is, maar omdat hij vandaag nog steeds werkt. Prachtig, grappig, soms beangstigend, en tegen het einde bouwt hij een echte emotionele inzet op. Kijk je met een kind, bereid je dan voor op vragen. Kijk je alleen, reken er dan op dat Geppetto's werkplaats en Japie Krekel je nog dagen bijblijven. Voor mij is dit een stevige 9/10, en een film die ik altijd opnieuw wil zien.

Score: 9,0/10 · Verhaal 8 · Acteerwerk 9 · Regie 9 · Beeld 10 · Muziek en geluid 9 · Emotie 9